Do XX wieku w wielu krajach śmiertelność dzieci, szczególnie niemowląt, pozostawała bardzo wysoka, co było spowodowane brakiem odpowiednich leków oraz właściwej opieki nad kobietami podczas porodu. Smutne były również statystyki dotyczące opieki stacjonarnej, co stopniowo doprowadziło do rozwoju specjalizacji, jaką jest pediatria. Zmianę sytuacji umożliwili utalentowani lekarze i entuzjaści z Europy. Pierwszy szpital dziecięcy powstał w 1799 roku w Londynie, a drugi w 1802 roku w Paryżu, jak podaje portal krakowskiye.eu. Następnie szpitale dla dzieci powstały w Wiedniu i Wrocławiu w 1837 roku oraz w Budapeszcie w 1839 roku. W Polsce ojcem pediatrii został wybitny lekarz, rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, organizator kliniki chirurgii dziecięcej Maciej-Leon Jakubowski.
Edukacja i pierwsze doświadczenia w medycynie
Maciej-Leon Jakubowski urodził się 2 marca 1837 roku w Krakowie w rodzinie medyków. Jego dziadek, również Maciej-Leon, przez wiele lat praktykował, a wuj Józef był głównym lekarzem Krakowa, organizatorem służby sanitarnej podczas epidemii i wybitnym profesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego. Nic więc dziwnego, że młody Maciej również wybrał medycynę, studiując ją na wydziale medycznym tej uczelni, gdzie wykładał jego wuj. Maciej miał szczęście uczyć się od takich znakomitości medycyny jak terapeuta Józef Dietl, chirurg Ludwik Bierkowski, fizjolog Jan Nepomucen Czermak, fizjolog Józef Majer oraz farmakolog i patomorfolog Fryderyk Skobel.
Najbardziej jednak cenił sobie wiedzę zdobytą od wykładowcy położnictwa i chorób dziecięcych Józefa Kwaśniewskiego, ponieważ już wtedy zaczął rozważać problemy związane z leczeniem dzieci. Jakubowski uzyskał dyplom doktora medycyny i natychmiast udał się za granicę, aby bliżej poznać osiągnięcia europejskich kolegów. Warto wspomnieć, że pediatria wyodrębniła się jako osobna dziedzina właśnie w XIX wieku, kiedy lekarze zaczęli dokładniej badać zdrowie dzieci. Impulsem do tego były masowe zgony małych podrzutków w przytułkach.
Staże zagraniczne i praca naukowa
Jako swoje motto Jakubowski wybrał troskę o życie, zdrowie i uśmiech dziecka. Pierwszym miejscem pracy za granicą był Wiedeński Szpital Dziecięcy św. Anny. Udało mu się dołączyć do grona lekarzy skupionych wokół profesora Franciszka Majera. Zdobyta wiedza tylko utwierdziła go w słuszności wyboru specjalizacji. Następnie pracował we wzorcowym szpitalu dziecięcym w Pradze, którym kierował znany czeski pediatra, profesor Josef Löschner, a także w szpitalach dziecięcych w Paryżu i Wiedniu. Warto wspomnieć, że pod koniec XIX wieku Paryż był popularnym centrum pediatrycznym, gdzie praktykowali założyciele i organizatorzy szpitali dziecięcych z całej Europy.
Równolegle z praktyką, w 1861 roku Jakubowski uzyskał stopień doktora medycyny, broniąc pracę na temat objawów wysypki kiłowej. Był to bardzo ważny temat, ponieważ noworodki często rodziły się już zarażone od matki. W 1862 roku uzyskał stopień doktora chirurgii, opierając się na swojej pracy z tracheostomii, badając drogi oddechowe u niemowląt. W wieku 27 lat przedstawił nową rozprawę na temat zaburzeń trawienia u noworodków. Wymieniał się doświadczeniami z kolegami, odwiedzając Monachium, Heidelberg, Berlin. W wieku 30 lat Maciej-Leon Jakubowski sam zdobył status autorytetu medycznego w Europie i mógł pracować w dowolnej prestiżowej placówce. Zamiast tego postanowił tworzyć szpitale dziecięce w swojej ojczyźnie.
Choroby dziecięce w Europie
Opieką nad podrzutkami w Europie zajmowały się klasztory i towarzystwa dobroczynne. Dzieci umieszczano w przytułkach przeznaczonych również dla dorosłych. Codziennie umierały tam dziesiątki takich wychowanków, a w paryskich gazetach pisano, że dzieci są zabijane na koszt państwa. Prasa brukselska informowała, że w przytułkach umiera co najmniej połowa podrzutków. Już w 1785 roku francuscy lekarze proponowali oddzielanie chorych dzieci od dorosłych, aby zmniejszyć śmiertelność, ale nie zostali wysłuchani. Udało się to zrealizować dopiero w 1802 roku, gdy jeden z domów dziecka przekształcono w szpital na 300 łóżek. Początkowo leczeniem dzieci zajmowali się wyłącznie francuscy lekarze. Następnie na pediatrii zaczęły specjalizować się Wiedeń i Berlin. Dzięki wysiłkom lekarzy, dzieci przestano leczyć jak małych dorosłych, zmniejszając dawki leków. Zaczęto poszukiwać innych preparatów. Wiele badań przeprowadzono na katedrach pediatrii, z których pierwszą otwarto w 1845 roku w Sztokholmie, a po 5 latach dołączyły Wiedeń i Nowy Jork.
Sytuacja dotycząca chorób dziecięcych w Polsce
Historycy wspominają, że w Polsce pierwsze badania naukowe poświęcone chorobom dziecięcym pojawiły się już pod koniec XVI wieku. Przedstawił je absolwent Akademii Krakowskiej Jan Chróścielewski. Swoje dwutomowe dzieło poświęcone badaniu chorób dziecięcych wydał w Wenecji. Jednak w ojczyźnie materiały te nie były chętnie studiowane. Wiadomo, że w XVIII wieku w warszawskim przytułku dla podrzutków śmiertelność dzieci wynosiła od 50% do 80%. I nic dziwnego, skoro nawet chore na ospę i inne infekcje dzieci leżały w salach razem ze zdrowymi wychowankami. Brakowało wolnych sal, a o izolatkach wtedy nawet nie słyszano.
Jednak gdy w miastach zaczęły wybuchać epidemie, tematem zajęli się doświadczeni lekarze. Pierwsi problem chorób dziecięcych podnieśli specjaliści Komisji Edukacji Narodowej, do których dołączyli profesorowie Uniwersytetu Krakowskiego. Dlatego propozycja Macieja-Leona Jakubowskiego, aby założyć osobny szpital dziecięcy, spotkała się z dużym zainteresowaniem w Krakowie. Tym bardziej że zobowiązał się on również kształcić innych lekarzy, a wyniki swoich naukowych podróży po szpitalach dziecięcych w Europie opublikował w pracy „Rzut oka na dzieje piśmiennictwa i zakłady pediatryczne”, z którą mogli zapoznać się wszyscy polscy koledzy.
Jak powstał pierwszy szpital dziecięcy w Krakowie?
Klinikę dla małych pacjentów Jakubowski założył początkowo w Szpitalu św. Łazarza w 1864 roku. Pomocników wybierał i szkolił osobiście, wielu entuzjastów zgadzało się początkowo pracować bezpłatnie. Dopiero po pewnym czasie medycy zaczęli otrzymywać środki z funduszu państwowego. Przez prawie 10 lat Maciej-Leon pozostawał jedynym doświadczonym praktykującym lekarzem. Jednak sukcesy lekarzy były widoczne, stopniowo zdobywali zaufanie zamożnych i wpływowych ludzi Krakowa.
W 1872 roku Jakubowski założył Towarzystwo Opieki Szpitalnej dla Dzieci, którego patronami zostali tak znani ludzie jak właścicielka salonu muzycznego, pianistka Marcelina Czartoryska i malarz Jan Matejko. Zebrali oni fundusze na budowę szpitala dziecięcego, który został nazwany Szpitalem św. Ludwika. Placówka otworzyła się w 1876 roku, a jej struktura obejmowała cztery oddziały: ogólną klinikę dziecięcą, chirurgię, oddział mieszany i oddział zakaźny. Szpital szybko zdobył popularność, a dzięki wsparciu mecenasów w 1889 roku otwarto tam również oddzielny oddział dla niemowląt. Przyjmowano tam podrzutków i bezdomne dzieci w stanie skrajnego wycieńczenia.
Wdrażanie nowoczesnych rozwiązań
Jakubowski nie poprzestał na tym, co już osiągnął. Opracował zasady leczenia klimatyczno-sanatoryjnego dla dzieci, wprowadzając między innymi seroterapię w leczeniu błonicy. Stworzył specjalną filię szpitala dziecięcego w Rabce. Tam dzieci wracały do zdrowia dzięki leczeniu balneologicznemu, zorganizowanej gimnastyce i aktywnemu wypoczynkowi. Placówka szybko zdobyła popularność, stając się pierwszym tego typu ośrodkiem w Polsce i trzecim w Europie. Jakubowski nie tylko wprowadzał w Polsce osiągnięcia światowej medycyny, ale także prowadził badania, publikował artykuły w różnych europejskich czasopismach. Starannie badał zagadnienia dotyczące intubacji krtani i surowicy przeciwko dyfterycznej, opracowywał zasady pełnowartościowego żywienia niemowląt i odpowiedniej opieki nad nimi.
W 1900 roku zaproszono go na stanowisko rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego. Zgodził się, ale równocześnie nadal wygłaszał wykłady. Głównym tematem jego wykładów było zdrowie dzieci i badanie ich rozwoju psychicznego. Oprócz swojego naukowego i praktycznego dorobku Jakubowski pozostawił po sobie dobrze wykształconych pediatrów, którzy zrobili wiele dla rozwoju medycyny w Polsce i w Krakowie. Za swoje znaczące osiągnięcia Jakubowski otrzymał tytuł honorowego obywatela Krakowa, a pamięć o nim upamiętnia tablica pamiątkowa na jednej z ulic miasta.