Międzynarodowy Festiwal Teatralny „Boska Komedia” – niezwykłe maski współczesności

Co roku wielu reżyserów, aktorów i miłośników sztuki teatralnej spotyka się w Krakowie, by wziąć udział w wielowymiarowym Międzynarodowym Festiwalu Teatralnym „Boska Komedia”. Po raz pierwszy odbył się on w 2008 roku z inicjatywy Teatru Łaźnia Nowa i Instytutu Adama Mickiewicza. Od tego czasu wydarzenie stało się jednym z największych i najlepszych festiwali w Polsce. Na początku 2020 roku zaczął przyciągać także uczestników z całej Europy, pisze krakowskiye.eu.

Zgodnie z fabułą „Boskiej komedii” Dantego

Jak podkreśla dyrektor artystyczny festiwalu Bartosz Szydłowski, organizatorzy chcieli w sposób demokratyczny pokazać całą różnorodność polskiego teatru. Goście wydarzenia mogli zobaczyć nie tylko najlepsze spektakle ostatnich sezonów wystawiane w polskich teatrach, ale także interesujące sztuki międzynarodowe. Program podzielono zgodnie z fabułą „Boskiej komedii” Dantego: sekcja „Inferno” obejmuje spektakle najwybitniejszych polskich teatrów, „Purgatorio” prezentuje najoryginalniejsze sztuki oraz „Paradiso” — prezentacje młodych reżyserów. Ten podział pozostał niezmienny w kolejnych edycjach festiwalu.

Jury wybiera najlepszy spektakl, a także reżysera, scenografa, kompozytora, aktora i aktorkę. Laureaci otrzymują pamiątkowe statuetki w różnych kategoriach. W sekcji „Piekło” rywalizuje dziesięciu najwybitniejszych polskich twórców teatralnego sezonu minionego roku. Za wybór uczestników odpowiadają polscy krytycy. Zwycięzców wyłania jednak niezależne międzynarodowe jury, co odróżnia „Boską Komedię” od innych festiwali teatralnych w Polsce.

Poza spektaklami uczestnicy swobodnie rozmawiają, wymieniają się nowościami i ciekawymi pomysłami, prowadzą dyskusje oraz planują przyszłe projekty. Wszyscy, którzy mieli okazję uczestniczyć w tym wydarzeniu, podkreślają jego wyjątkową energię i to, że festiwal pełen nie tylko występów, ale także koncertów i spotkań w klubie festiwalowym. Nie mniej aktywnie w proces ten zaangażowana jest publiczność, gdyż taka komunikacja to prawdziwy raj dla miłośników teatru.

Niuanse projektowe 

W teatrze ogromne znaczenie ma odbiór wizualny, dlatego organizatorzy festiwalu nigdy nie szczędzili wysiłków na jego kreatywną oprawę. Jeden z projektantów „Boskiej Komedii”, doświadczony ilustrator i motion designer Victor Soma, przyznał, że praca nad festiwalem była dla niego swoistym wyzwaniem dla wyobraźni. Każda edycja festiwalu stawała się kreacją odrębnego świata; aby ukształtować pożądany obraz, pan Victor wykorzystywał kolaże, śmiało łączył elementy codzienności, fragmenty popkultury, reklamy i mediów. W efekcie powstał unikalny surrealistyczny wymiar, który od razu przyciągał uwagę odwiedzających.

Dla pana Victora „Boska Komedia” stała się sprawdzianem i barometrem jakości polskiego teatru, ponieważ to właśnie tutaj przedstawiciele różnych środowisk artystycznych spotykają się i nawiązują współpracę. Spektakle oglądają goście z całej Europy, którzy następnie zapraszają zespoły, które spodobały się im najbardziej, na zagraniczne tournée. Nic więc dziwnego, że wszyscy uczestnicy starają się zaprezentować z jak najlepszej strony.

Kreatywne pomysły na 2023 rok

Z roku na rok festiwal zdobywał coraz większą popularność, a jego uczestnicy prezentowali spektakle różnorodnych gatunków. Jednak na twórcze życie nie mogła nie wpłynąć wojna rosyjsko-ukraińska, która zmieniła nie tylko świat, ale i światopogląd setek tysięcy ludzi w różnych krajach. Skoro organizatorzy zdecydowali, że każda nowa edycja festiwalu będzie miała inne hasło przewodnie, to nic dziwnego, że w 2023 roku przejęli hasło „Krajobraz po bitwie”. Reżyserzy poprzez swoje spektakle pokazali, że codzienne bitwy toczą się w społeczeństwie nieustannie, choć wszyscy nie zawsze je dostrzegają. Co więcej, nie analizują przyczyn, które do tego doprowadziły, choć ich zrozumienie jest kluczowe dla opracowania strategii przetrwania.

Spektakl „Pewnego długiego dnia” w reżyserii Luka Percevala z Narodowego Starego Teatru w Krakowie przedstawił historię rodziny pełnej przemocy i relacje pozbawione uczuć, skazane na piekło uzależnień. Sztuka „Niepokój przychodzi o zmierzchu” Małgorzaty Wdowik z Wrocławskiego Teatru Pantomimy opowiedziała o walce o wartościowe relacje i lęku przed przyszłością, który paraliżuje współczesną młodzież. Reżyser Mateusz Pakuła w wielowymiarowej sztuce „Jak nie zabiłem swojego ojca i jak bardzo tego żałuję” poruszył temat traumy po stracie rodziców, znieczulicy Kościoła i skostnieniu systemu opieki zdrowotnej.

Największe wrażenie na publiczności zrobił jednak spektakl „Dziady” w reżyserii Mai Kleczewskiej z Teatru w Iwano-Frankowsku. Artystka odważnie pokazała obecnym, w jaki sposób dramat Adama Mickiewicza można przenieść w kontekst wojny na Ukrainie, potępiając hipokryzję i podwójne standardy świata zachodniego. Nowością edycji 2023 roku był także dzień etiud studenckich, które organizatorzy festiwalu wybrali wcześniej podczas jesiennego Forum Młodej Reżyserii. Najlepsze prace otrzymały propozycję realizacji pełnowymiarowych spektakli na kolejną edycję „Boskiej Komedii”.

Czym zaskoczył festiwal w 2024 roku?

Dla „Boskiej Komedii” 2024 organizatorzy wybrali niestandardowe hasło – „You are so fucking special” (Jesteś tak cholernie wyjątkowy) zaczerpnięte z popularnej piosenki „Radiohead”. Zdaniem inicjatorów ten zwrot najlepiej podkreślał wyjątkowość każdej historii prezentowanej na scenie i stał się impulsem do autokreacji. Do programu wybrano 37 najnowszych i najbardziej oryginalnych spektakli. W pierwszym dniu na scenach Starego Teatru, Teatru im. Słowackiego oraz Teatry Łaźnia Nowa zaprezentowano trzy sztuki zakwalifikowane do konkursu polskiego: „Matki. Pieśń na czas wojny” Marty Górnickiej, „Wesele” Mai Kleczewskiej oraz „Fobia” Markusa Ohrna. Wszystkie one otrzymały wysokie oceny jury.

Natomiast prestiżową nagrodę „Ubu” za najlepszą zagraniczną inscenizację teatralną otrzymał reżyser spektaklu „Kwant” – Łukasz Twarkowski. Według dyrektora artystycznego festiwalu Bartosza Szydłowskiego, edycja 2024 roku przywróciła uczestnikom i gościom energię, siłę oraz entuzjazm pierwszych spotkań, ponieważ udało się stworzyć imponujący program. Przez 10 dni w kilku teatrach Krakowa prezentowano spektakle reżyserów z Warszawy, Krakowa, Gdańska, Sosnowca i Wrocławia, a swoje talenty demonstrowały zarówno duże, jak i małe zespoły, mistrzowie i debiutanci. Bartosz Szydłowski podkreślił, że główna siła festiwalu nie tkwi w jego linii tematycznej, lecz w konfrontacji różnych koncepcji teatralnych. „Boska Komedia” zgromadziła prezentacje dla każdego gustu: od teatru tradycyjnego po eksperymentalny. Odbyło się wiele branżowych dyskusji, w których uczestniczyli goście z Europy.

Rola festiwalu „Boska Komedia” w świecie teatralnym

Na wydarzenie zaczęli przyjeżdżać uczestnicy festiwali z Czech, Słowacji, Łotwy, Estonii, Litwy i Włoch, a festiwalem zainteresowali się także partnerzy z Belgii, Niemiec i Hiszpanii. A to, że udało się przyciągnąć uwagę kluczowych osobistości teatralnych, organizatorzy uważają to za duże osiągnięcie, ponieważ goście stali się współtwórcami wydarzenia, odkrywając swoimi talentami nieznany im wcześniej świat polskiego teatru. Polscy aktorzy i reżyserzy otrzymali możliwość zaprezentowania swoich pomysłów w wielu krajach świata, bez konieczności wyjeżdżania za granicę. Dla mniejszych zespołów o ograniczonym budżecie to niezwykła szansa i ogromna możliwość rozwoju.

Dyrektor artystyczny festiwalu, Bartosz Szydłowski, powiedział dziennikarzom, że europejscy goście byli zachwyceni energią polskiego teatru, pasją twórców i oryginalnymi pomysłami realizowanymi na scenie. To niezwykle istotne, ponieważ wyróżnia polską sztukę teatralną na tle innych krajów i podkreśla jej tożsamość. Krytycy określili Międzynarodowy Festiwal Teatralny „Boska Komedia” jako swoisty punkt odniesienia dla życia kulturalnego kraju, ponieważ na festiwalowej scenie mogą zaprezentować się tylko najlepsi, a uznanie jury to efekt ogromnej pracy i wysiłku.